อาการของโซมาติกเป็นอย่างไร

โซมาติก Somatic symptoms disorder จัดเป็นความผิดปกติอย่างหนึ่งทางจิตเวชตามเกณฑ์การวินิจฉัยโรคทางจิตเวช ซึ่งยังไม่มีคำแปลภาษาไทยอย่างเป็นทางการ ตามปกติที่เรียกว่า ภาวะโซมาติก นี้ ผู้ป่วยจะมีอาการทางกายบางอย่างซึ่งเป็นอาการที่มีอยู่จริง คือไม่ได้แกล้งเป็นหรือคิดไปเอง โดยอาการที่พบบ่อยได้แก่ อาการปวด เช่น ปวดท้อง ปวดหัว หรืออาการทางกายทั่วไปอื่นๆ เช่น มึนหัว หายใจไม่อิ่ม เป็นต้น แต่ผู้ที่เป็นภาวะโซมาติกจะมีความกังวลอย่างมากเกี่ยวกับอาการนั้น กลัวว่าจะเป็นโรคร้ายแรงถึงแม้ว่าจะได้รับการตรวจอย่างเหมาะสมหลายครั้งแล้วก็ตาม ความกังวลก็มักจะไม่หายไปหรือผู้ป่วยอาจจะหมกมุ่นกับอาการนั้นเป็นอย่างมาก เช่น คอยเฝ้าสังเกตอาการตลอดทั้งวัน คอยเอามือจับบริเวณที่ปวดเรื่อยๆ หรือคิดถึงแต่อาการที่เป็นตลอดทั้งวัน เป็นต้น ซึ่งความกังวลหรือหมกมุ่นที่มากเกินไปนี้ส่งผลกระทบต่อการทำงานหรือการใช้ชีวิตประจำวันเป็นอย่างมาก เช่นทำงานได้แย่ลง ต้องออกจากงาน หรือไม่กล้าออกจากบ้านไปไหนไกลๆ เพราะกลัวโรคเป็นมากขึ้น

ตัวอย่างอาการของผู้ป่วยภาวะโซมาติก

ผู้ป่วยชายอายุ 30 ปี ถูกส่งมาพบจิตแพทย์เนื่องจากปัญหาความกังวลต่ออาการปวดที่ต้นคอ โดยผู้ป่วยมีอาการปวดตึงกล้ามเนื้อบริเวณต้นคอมานานหลายเดือน จากการไปพบแพทย์เฉพาะทางด้านศัลยกรรมกระดูกมา 2 คน และแพทย์อายุรกรรมประสาทอีก 1 คน ให้ความเห็นตรงกันว่าเป็นอาการปวดกล้ามเนื้อที่เรียกว่า myofascial pain คืออาการปวดกล้ามเนื้อและพังผืดชนิดหนึ่ง ทำให้มีอาการปวดตึงกล้ามเนื้อ กล้ามเนื้อเกร็ง และอาจมีจุดกดเจ็บ อาการมักเป็นเรื้อรัง แต่ไม่ได้เป็นโรคร้ายแรงที่ทำให้เสียชีวิตหรือเป็นอัมพาต ผู้ป่วยได้รับการเอกซเรย์บริเวณคอหลายครั้ง และเคยทำเอ็กซเรย์ด้วยคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า MRI มาแล้ว ผลก็ไม่พบความผิดปกติที่รุนแรงแต่อย่างใด อย่างไรก็ตามผู้ป่วยยังคงกังวลอย่างมากต่ออาการปวดนี้ โดยกลัวว่าจะเป็นมะเร็งหรือเป็นกระดูกทับเส้นประสามแล้วจะเป็นอัมพาตทั้งที่ผลเอกซเรย์ที่ทำไปหลายครั้งก็ไม่ได้มีความผิดปกติที่จะทำให้นึกถึงโรคดังกล่าว

ผู้ป่วยหมกมุ่นกับอาการปวดคอของตัวเองอย่างมากจนถึงกับลาออกจากงานเพื่อคอยสังเกตอาการปวดของตัวเองตลอดทั้งวัน ทั้งที่ในความเป็นจริงถึงแม้จะมีอาการปวดอยู่บ้าง แต่ก็ยังเคลื่อนไหวคอละร่างกายได้ปกติ และทำงานได้ โดยในแต่ละวันผู้ป่วยตื่นมาจะคอยสังเกตว่าวันนี้ปวดแค่ไหน ปวดยังไง คอยจับๆคลำๆ ที่คอตัวเองเป็นระยะตลอดทั้งวัน ซึ่งผู้ป่วยร่วมมือกับการรักษาเป็นอย่างดี ภายหลังรับการรักษาได้สักระยะอาการก็ดีขึ้น ถึงแม้จะยังมีอาการปวดคออยู่บ้าง แต่ผู้ป่วยกังลวและหมกมุ่นกับมันน้อยลง ต่อมาก็เริ่มกลับไปทำงานได้ และเวลาที่ทำงานหลายครั้งก็ลืมหรือไม่ได้คิดถึงอาการปวดอีก

พบได้บ่อยแค่ไหน ภาวะโซมาติกพบได้ประมาณ 4-6 เปอร์เซ็นต์ ในผู้ป่วยที่มารักษาที่โรงพยาบาล อย่างไรก็ตามความชุกค่อนข้างยากที่จะประเมินให้แน่ชัดเพราะผู้ป่วยจำนวนมากมักไม่ยอมรับและปฏิเสธการรักษา

ส่วนใหญ่พบในผู้ใหญ่ โดยพบได้เท่าๆ กันทั้งในเพศชายและเพศหญิง ผู้ป่วยส่วนใหญ่จะมีอาการเป็นระยะๆ ครั้งละหลายเดือน โดยบางช่วงอาการอาจจะหายไปหากอาการทางกายเกิดหายไปหรือเป็นน้อยลง แต่พอเริ่มมีอาการทางกายเกิดขึ้นมาใหม่ก็มักจะกลับมาเป็นอีก

การรักษา โดยส่วนใหญ่ผู้ป่วยภาวะโซมาติกมักไม่ยอมรับและปฏิเสธการรักษาเกี่ยวกับเรื่องจิตใจ แต่ผู้ป่วยมักจะยอมรับได้มากกว่ากับการรักษากับแพทย์ทางกาย สำหรับแพทย์ที่รักษาอากาทางกาย สิ่งที่ควรทำคือการนัดติดตามอาการผู้ป่วยอย่างต่อเนื่อง จะช่วยให้ผู้ป่วยลดความกังวลลงได้ เพราะผู้ป่วยจะรู้สึกว่าอย่างน้อยก็มีแพทย์คอยดูแลอยู่ การอธิบายเกี่ยวกับธรรมชาติของอาการหรือตัวโรคเป็นระยะๆ ก็จะช่วยได้เช่นกัน สิ่งที่ไม่ควรทำคือ การบอกว่าผู้ป่วยคิดไปเอง เพราะไม่ได้ช่วยให้อาการดีขึ้น และในความเป็นจริงผู้ป่วยมีอาการทางกายจริง ไม่ใช่ไม่มี เทคนิคอื่นๆ ที่ช่วยได้ ได้แก่ การสอนให้คนไขฝึกวิธีผ่อนคลาย เช่น การนั่งสมาธิ ฝึกผ่อนคลายกล้ามเนื้อ หรือการหากิจกรรมทำเพื่อให้หยุดคิดถึงเรื่องอาการ จะช่วยให้อาการโยรวมดีขึ้น ในรายที่มีความกังวลเด่นชัด การให้ยาที่ลดความกังวล เช่น ยาคลายกังวลหรือยากลุ่ม  selective serotonin reuptake inhibitor (SSRI) อาจช่วยให้ความกังวลลดลงได้

 

ขอบคุณข้อมูล นพ.ธรรมนาถ เจริญบุญ จิตแพทย์