อาการเอ็นร้อยหวายอักเสบ ดูแลเบื้องต้น

เอ็นร้อยหวายนั้นเป็นเส้นเอ็นที่ใหญ่ที่เชื่อมต่อกล้ามเนื้อน่องกับกระดูกส้นเท้า เป็นเอ็นที่ใหญ่ที่สุดในร่างกาย ถ้าลองเอามือจับส้นเท้าจะพบเอ็นนี้ต่อขึ้นมาจากกระดูกส้นเท้า (calcaneum) ไปเชื่อมต่อกับกล้ามเนื้อน่อง (gastrochnemis) ทำหน้าที่ในการเขย่ง วิ่ง เดิน กระโดด ฟุตเวอร์คในการกีฬาและการต่อสู้ บริเวณใกล้รอยต่อกับกระดูกส้นเท้านี้ตรงส่วนหน้าต่อเอ็นมีเนื้อบางๆ ที่มีผิวหนังประกอบสองข้าง บริเวณนี้ไม่มีอวัยวะสำคัญอย่างเช่น หลอดเลือดหรือเส้นประสาททอดอยู่ จึงเป็นบริเวณที่เจาะทะลุได้โดยไม่มีอันตรายมาก (คล้ายการเจาะหูหรือเจาะจมูกวัวเพื่อสนตะพาย) ในสมัยโบราณในการรบพุ่งเมื่อจับเชลยได้ โซ่ตรวนมีไม่พอใช้ วิธีการควบคุมเชลยศึกวิธีหนึ่งคือเจาะบริเวณหน้าเอ็นนี้แล้วเอาเส้นหวายร้อยเหมือนการล่ามโซ่ตรวนเอ็นเส้นนี้จึงมีชื่อเรียกในภาษาไทยว่า เอ็นร้อยหวาย

ในส่วนของภาษาอังกฤษก็มีเรื่องตำนานเล่าขานว่าเอ็นเส้นนี้เรียกว่า Achilles tendon ตามชื่อของนักรบเอกในเทพนิยายกรีกชื่อ อะคีลิส (Achilles) อะคีลิสเป็นนักรบที่มีบทบาทสูงในสงครามโทรจานซึ่งชาวกรีกรบชนะเมืองทรอย อะคีลิสเป็นลูกของราชาปีเลียสกับนางเงือกธีอีส หลังจากคลอดอะคีลิส นางธีอีสได้จับอะคีลีสชูขึ้นโดยจับที่ข้อเท้าแล้วจุ่มทารกน้อยลงในแม่น้ำสตีกเพื่อเป็นการชุบตัวป้องกันภัยให้กับลูก แต่บริเวณข้อเท้าไม่ได้ลงน้ำทำให้มันกลายเป็นจุดอ่อนของอะคีลีสในภายหลัง หลังจากสงครามโทรจานเกิดขึ้น นางธีอีสกลัวลูกจะถูกฆ่าตายในสนามรบจึงให้ปลอมเป็นหญิงหนีไป แต่โชคเคราะห์ก็บันดาลให้ต้องมาเป็นทหารจนได้ในช่วงเวลาของปีที่ 10 ของสงครามโทรจาน อะคีลิสใม่ยอมเข้ารบเนื่องจากไม่ลงลอยกับอะกาเมนอนซึ่งเป็นผู้บังคับการกองทัพ แต่เนื่องจากเพื่อนของเขา ปิโตรคัสถูกฆ่าตายโดยอัศวินเอก เฮ็คเตอร์ ของฝ่ายทรอย อะคีลิสจึงเข้ารบเพื่อแก้แค้นแทนเพื่อน เขารบชนะ ฆ่าเฮ็คเตอร์ได้จากการช่วยเหลือของพระเจ้าเฮเฟียสทัส ซึ่งได้ทำเสื้อเกราะเครื่องป้องกันให้สวมใส่ หลังจากนั้นน้องชายของเฮ็คเตอร์ชื่อปารีส ซึ่งเป็นมือฉมังธนูได้ยิงธนูโดยการนำวิถีของพระเจ้าอะโพโบเข้าปักที่เอ็นร้อยหวายซึ่งไม่มีเกราะป้องกันของอะคีลีส ทำให้อะคีลีสอ่อนแอ ไม่สามารถมีฟุตเวิร์คต่อกรกับศัตรูได้ จึงถูกฆ่าตายในที่สุด Achilles Heel (ส้นเท้าของอะคีลีส) จึงมีความหมายในภาษาอังกฤษว่า จุดอ่อนจุดตาย ตั้งแต่บัดนั้นมา

เอ็นร้อยหวายอักเสบ

นอกจากในเทพนิยายแล้วเอ็นร้อยหวายอักเสบ (Achilles tendinitis) ก็เกิดขึ้นในคนธรรมดาอย่างเราๆ ได้ ส่วนมากเมื่อมีอาการเจ็บเอ็นร้อยหวายมักจะมีสาเหตุจากการอักเสบ การอักเสบของเอ็นนี้มักเกิดจากการใช้งานมันซ้ำๆ จากการออกกำลังมากเกินกว่าที่ร่างกายเคยชิน ซึ่งมักจะเกี่ยวกับการเล่นกีฬา แต่จากอย่างอื่นก็ได้ เช่น นั่งยอง ทำสวน วิ่งหรือเดินมากเกินไป เช่น เดินขึ้นเขา ความอ้วนก็เพิ่มความเครียดให้กับเอ็นร้อยหวายทำให้ปวดเอ็นนี้ได้มากกว่าปกติ

ในตอนแรกๆ การอักเสบของเอ็นร้อยหวายจะมีอาการเจ็บดื้อๆ ตรงส่วนหลังของส้นเท้าหรือสูงกว่านั้นสัก 1-2 นิ้ว หลังจากนั้นอาจจะมีอาการกดเจ็บและแข็งเกร็ง หลังจากไม่ได้เคลื่อนไหว เช่น ในตอนตื่นเช้า แล้วอาการเจ็บปวดจะกลายเป็นเจ็บแปล๊บหลังจากมีการใช้งานมัน ถ้าคุณมีอาการเจ็บแปล๊บทันทีทันใดเหมือนโดนลูกศรยิงก็เป็นไปได้ที่เอ็นนี้จะฉีกขาด ๖ไม่ใช่อักเสบเฉยๆ) ถ้ามีอาการเจ็บเอ็นร้อยหวายควรปรึกษาแพทย์ หรือทำการรักษาเบื้องต้นด้วยตนเองดังนี้

ปรับเปลี่ยนกิจกรรม งดเว้นการออกกำลังที่ต้องใช้เอ็นร้อยหวาย เช่น วิ่ง กระโดด (ในกีฬาบาสเก็ตบอล) หรือเดินทางไกล ให้หันไปใช้การออกกำลังที่ไม่ต้องใช้เอ็นร้อยหวาย เช่น ว่ายน้ำ ขึ่จักรยาน หรือเล่นกล้ามที่ไม่เกี่ยวกับกล้ามเนื้อน่อง

การประคบน้ำแข็งช่วยลดความเจ็บและการบวม วิธีที่ดีคือใช้ถ้วยกระดาษกรวยใส่น้ำเต็มแล้วใส่ตู้เย็นช่องฟรีซให้กลายเป็นน้ำแข็ง เสร็จแล้วฉีกกระดาษกรวยปลายบานออกเพื่อเปิดน้ำแข็งออกเพื่อใช้มันถูไปบนเอ็นร้อยหวาย 5-10 นาที วันละ 3-5 ครั้ง

ยาแก้ปวดก็ใช้ได้ผล ตั้งแต่ยาสามัญประจำบ้าน อย่างพาราเซตามอล สำหรับยาที่แรงกว่านั้นก็เป็นพวกยาต้านการอักเสบที่ไม่ใช่เสตียรอยด์ เช่น ibuprofen แต่ยานี้แม้จะมีฤทธิชะงัดในการลดอาการเจ็บปวดได้ดี แต่มันไม่ได้ช่วยให้การอักเสบหายเร็วขึ้น ดังนั้นจึงไม่ควรใช้มาก ถ้าปวดไม่มากทนเอาบ้างก็ดี ไม่มีผลข้างเคียง

การยืดกล้ามเนื้อและการเพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ เมื่อการอักเสบทุเลาลง เราก็เริ่มขยับเขยื้อนกล้ามเนื้อน่องโดยการยืดมันโยยกหัวแม่เท้าขึ้นแล้วปล่อยลงหลายๆ ครั้ง หลังจากนั้นค่อยๆ เพิ่มความแรงโดยไม่ทำให้เกิดอาการเจ็บ

การปรับรองเท้า รองเท้าเก่าที่สึกหรอมากอาจเป็นสาเหตุหนึ่งของการอักเสบของเอ็นร้อยหวายการได้รองเท้าที่ดีจะช่วยบรรเทาอาการ บางคนต้องอาศัย หมอรองเท้า (orthotics) ช่วยในกรณีที่เราใช้ลิ่มรองส้นเท้าช่วยลดอาการ ก็ไม่ควรใช้นานเพราะมันอาจจะทำให้เอ็นร้อยหวายหดสั้นลงได้

หากเราไม่ใส่ใจดูแลรักษาแล้วอาการเจ็บเอ็นร้อยหวายเป็นนานเข้า การอักเสบของเอ็นจะกลายเป็นการเสื่อม มีการฉีกขาดเล็กๆ (microtears) แล้วเกิดการเปลี่ยนแปลงหนาขึ้นเป็นก้อนๆ ตามแนวเอ็นร้อยหวาย เอ็นลักษณะนี้มักอ่อนแอลง ซึ่งมีความเสี่ยงต่อการฉีกขาดได้ง่ายขึ้น ถ้าเป็นมากขนาดนี้ควรปรึกษาแพทย์โดยเฉพาะศัลยแพทย์กระดูกและข้อ (orthopedics)

การรักษาโดยหมอในขั้นต่อไปมีหลายอย่างนอกจากยากินดังกล่าวข้างต้นแล้ว ยังมียาทา ยาฉีด การใช้คลื่นเสียง การใช้วิธีผังเข็ม และบางกรณีที่เอ็นฉีกขาดต้องผ่าตัด ซึ่งมีกรณีอย่างนี้น้อยมาก อย่าปล่อยให้ตัวเองเป็นหนึ่งในส่วนน้อยนั้น